Nieke Roos
19 December 2008

Ondanks de economische tegenwind zijn de embedded-dienstverleners niet somber gestemd over de nabije toekomst. Het merendeel denkt komend jaar zelfs nog licht te kunnen groeien. De weg daarnaartoe loopt via competentiespreiding, risicodeling en uitbesteding.

Het gaat niet goed met ICT Embedded. De embedded-dienstverlener heeft zo veel last van de huidige economische tegenwind dat het moederbedrijf overweegt het personeelsbestand verder terug te snoeien. Van eind 2007 tot eind juni daalde het aantal medewerkers al van 396 naar 350. ’We snijden alleen als het echt niet anders kan‘, zei bestuursvoorzitter Bram Schot onlangs. ’Vrijwel al onze klanten, zoals ASML, NXP, Océ en Philips Healthcare, hebben het momenteel moeilijk. Wij zijn niet naïef en zullen moeten beknibbelen op de vaste kosten.‘

Als marktleider was ICT Automatisering altijd een van de belangrijkste graadmeters voor de gezondheid in de technische dienstverlening en de hightechindustrie als geheel. Een rondgang langs de softwarehuizen leert dat de meesten de tegenwind inderdaad voelen, alleen lang niet in dezelfde mate als ICT Embedded. Voor de nabije toekomst houden de dienstverleners bovendien goede moed.

business man

Rem op groei

Fourtress heeft een redelijk tot goed jaar achter de rug. ’Het is zeker niet het beste jaar dat we hebben mogen meemaken‘, aldus commercieel directeur Pim Grol. ’De eerste maanden hebben we een totaal ander beeld gezien dan de laatste maanden. Waar we eerst met moeite konden bijdragen aan de grote vraag naar tijdelijk personeel, is in het tweede kwartaal een kentering ontstaan die resulteerde in een sterke afname van de vraag in het laatste halfjaar van 2008. Op dit moment is er een heel beperkte vraag, maar er is nog wel vraag. Zo somber is het ook weer niet.‘

Directeur Wim Verheijen van Sogeti High Tech merkt dat de markt terughoudender is geworden. ’We zien minder zekerheid bij onze relaties dan voorheen. Daarnaast zitten we met enkele klanten nu in onderhandelingen waarbij hun insteek is om de tarieven te handhaven dan wel naar beneden bij te stellen. Per saldo is 2008 voor ons echter een prima jaar geweest: de eerste helft zijn we met 43 procent gegroeid ten opzichte van dezelfde periode in 2007, het tweede halfjaar zijn we stabiel gebleven.‘

 advertorial 

Free webinar ‘Modernizing your code base with C++20’

As many production tool chains now adopt C++20 features, the potential this brings is unlocked. What advantages can recent versions offer to your code base? In this webinar we’ll look at the great improvements C++ has gone through and how features like concepts and ranges can transform your code. Register for 2 February, 4PM.

Hightech Solutions is dit jaar met 30 procent gegroeid, maar manager recruitment Frank de Roo bespeurt ook bij zijn klanten enige gereserveerdheid. ’Het duurt langer voordat opdrachtgevers beslissingen nemen over de invulling van projecten.‘ Directeur Freddie Veltmaat van Centric TSolve observeert dat de vraag in sommige sectoren vrijwel tot stilstand is gekomen.

Enter MBedded heeft 2008 vooral als positief beleefd, zegt directeur Roland Poesen. ’De economische malaise heeft wel invloed gehad op het aantal vragen, maar het aantal plaatsingen is op peil gebleven.‘ Ook TMC Embedded heeft volgens senior accountmanager Misha Wittkowski een goed jaar gehad. ’In de eerste helft zijn we sterk gegroeid, mede door onze focus op klantenspreiding en diversificatie in competenties, en nu blijven we goed in het zadel zitten, ondanks rationaliseringsslagen bij onze klanten.‘ Voor Cimsolutions was 2008 zelfs het beste jaar in zijn zestienjarige geschiedenis. ’Onlangs heeft Computable ons uitgeroepen tot een van de financieel sterkste ICT-bedrijven in Nederland, naast Google en Microsoft‘, meldt directeur Moynul Hossain. ’Een beperkt aantal detacheringsprojecten in Zuid-Nederland zal niet worden verlengd, maar dit komt elk jaar voor, ook in economisch betere tijden.‘

Tass België kijkt met gemengde gevoelens terug. ’Enerzijds hebben we onze portefeuille aanzienlijk uitgebreid met meerdere nieuwe klanten, anderzijds is de krapte op de arbeidsmarkt een rem geweest op de groei‘, evalueert directeur Geert Adriaens. ’Voor ons is de economische tegenwind in 2008 beperkt gebleven tot de afbouw bij NXP, mede door de joint venture met STMicroelectronics.‘

Kansen spreiden

Bij de softwarehuizen is een opvallende verschuiving te zien van mensen detacheren en afrekenen per uur naar ontwikkelcapaciteit bieden en innen per afgeleverd product. Zo neemt Sioux voor klanten steeds vaker een deel van de productontwikkeling op zich en daarmee een deel van het risico (zie het interview met CEO Hans Duisters op pag 36). Op deze manier maakt een dienstverlener zich onmisbaar en is hij veel meer dan een flexibele inhuurkracht die er als eerste uitvliegt wanneer een opdrachtgever geld moet besparen.

Klanten van Fourtress kunnen productontwikkelingen geheel of gedeeltelijk neerleggen bij het bedrijf Yoosss. ’Voor die delen lopen ze geen risico en het creëert meer ruimte bij onze opdrachtgevers‘, vertelt Pim Grol. ’Ook bouwen wij via Yoosss eigen softwareproducten.‘ Bij Centric TSolve is een vergelijkbare ontwikkeling waarneembaar. ’Het afgelopen jaar is voor ons een transitiejaar geweest‘, zegt Freddie Veltmaat. ’Vanuit een meer traditioneel model van embedded-systeemdetachering en projectbusiness zijn we aan het omschakelen naar een meer op product- en consultancydiensten gebaseerd bedrijf. In plaats van traditioneel capaciteit in te huren, praten klanten nu over het uitbesteden van systemen en subsystemen, waarbij de toeleverancier een deel van het ontwikkelrisico dient te dragen.‘

Een andere manier om klanten te binden in een verslechterende markt, is door een goedkoper ontwikkeltraject aan te bieden. Sioux heeft daarvoor sinds kort een kantoor in Moskou. Fourtress heeft al wat langer een vestiging in het Wit-Russische Minsk. ’Klanten kunnen daar met een beperkt budget hetzelfde werk of meer laten uitvoeren zonder van leverancier te hoeven veranderen‘, legt Grol uit. ’In het begin wilden onze opdrachtgevers er nog niet echt aan. Nu zien we een toenemende vraag om werk of delen daarvan in Minsk te doen, eventueel via onze vestiging in Eindhoven. Ook Yoosss maakt gebruik van deze mogelijkheden.‘ Sogeti High Tech gaat een vergelijkbaar pad bewandelen, kondigt Wim Verheijen aan. ’In 2009 zullen we ons portfolio verbreden door klanten de mogelijkheid te bieden hun activiteiten tegen een goede prijs-prestatieverhouding bij ons onder te brengen of out te sourcen.‘

TMC Embedded zegt sterk te staan in deze onzekere tijd doordat het bij veel klanten op kritische posities in strategische projecten zit. Wittkowski schrijft dat toe aan het werkondernemerschapsmodel dat het bedrijf hanteert. ’Het verantwoordelijkheidsgevoel van onze werkondernemers zorgt voor een hoge productiviteit: én ze werken meer uren én ze zijn verhoudingsgewijs veel bij de opdrachtgever te vinden, juist nu de verslechterende markt daarom vraagt. Ook verbeteren ze de klantintimiteit door mee te denken over waar het project naartoe gaat, hoe de aansluiting is op andere projecten, waar de klant heen wil met zijn R&D-programma en waar er kansen zijn op innovatie.‘

TMC spreidt bovendien zijn kansen, en daarmee het risico, door zijn competenties te diversifiëren en zo uiteenlopende markten te bedienen. Wittkowski: ’In mindere tijden stallen we onze mensen bij bedrijven waar de cyclus wel aantrekt.‘ Centric TSolve concentreert zich weliswaar op een beperkt aantal sectoren, maar voorziet die niet alleen van software maar ook van hardware. Volgens Geert Adriaens van Tass België dwingt een dip je om de grenzen van je marktbereik te verkennen en te verleggen. ’De ervaring leert dat je zo ook versterkt uit een slechtere periode kunt komen.‘

Spitstechnologie

Over 2009 zijn de dienstverleners gematigd positief. ’De groei zal stabiliseren‘, denkt Roland Poesen van Enter MBedded, ’maar er is nog steeds een tekort aan goed opgeleide communicatieve engineers.‘ De plannen van Hightech Solutions gaan uit van gestage uitbouw. ’Doorgaan met het aannemen van hooggekwalificeerde werknemers en je klanten goed blijven servicen‘, licht Frank de Roo toe. ’Dat beslistrajecten dan wat langer duren, is iets waar je in deze tijd mee zult moeten leven.‘

Wim Verheijen van Sogeti High Tech ziet genoeg kansen voor zijn bedrijf om ook in 2009 succesvol te zijn. ’Onze groeiambitie blijft komend jaar overeind. Wel zullen we terughoudender zijn in het aannemen van nieuw personeel, de marktontwikkelingen nauwgezet blijven volgen en waar nodig steeds onze plannen bijstellen.‘

Moynul Hossain van Cimsolutions verwacht te blijven groeien in Zuid-Nederland, maar minder hard dan in de rest van het land. ’We zullen flexibele capaciteit leveren aan bedrijven die wel veel werk hebben, maar geen vaste krachten in dienst durven nemen omdat zij onzeker zijn over de toekomst.‘ Geert Adriaens van Tass België: ’Als er wordt gesnoeid in het vaste personeelsbestand, ontstaan er kansen voor inhuur.‘ ’Spelers in de hightechindustrie die willen overleven, zullen moeten blijven investeren in R&D en daarvoor zullen ze weer gebruikmaken van inhuur als aanvulling op capaciteit of kennis‘, voegt De Roo toe.

’De eerste helft van 2009 zal echt nog geen grootschalige opleving laten zien‘, meent Pim Grol van Fourtress. ’De meeste van onze opdrachtgevers, veelal OEM‘s, zijn zeer terughoudend met nieuwe ontwikkelingen of uitbreidingen omdat ook zij te maken hebben met een teruglopende vraag van hun klanten. Tijdelijk personeel biedt wel de mogelijkheid om ’in te ademen‘ wanneer de druk op lopende projecten daarom vraagt. Opdrachtgevers realiseren zich echter ook dat er na deze dip weer een piek komt. De periode van grote personeelsschaarste ligt nog maar kort achter ons en ze weten nog goed hoeveel energie het heeft gekost om die door te komen. Wij verwachten daarom ook geen sterke vermindering van de hoeveelheid werk. In de tweede helft van 2009 voorzien we een ommekeer met een lichte verbetering als aanloop naar een sterk 2010. In een aantal domeinen zien we nu al veel activiteiten die voortekenen zijn voor de aanstaande groei.‘

’Wij zitten vooral in R&D en hoewel die minder conjunctuurgevoelig is, begint de dip daar ook door te dringen‘, vertelt Misha Wittkowski van TMC Embedded. ’Tijdens de hausse in de economie hadden bedrijven als ASML, Océ en Philips moeite om gekwalificeerd personeel te vinden en vast te houden. Ze toonden zich van hun mooiste kant en lokten knappe koppen naar hun onderzoeksafdelingen. Nu ze zich zien geconfronteerd met conjuncturele tegenslagen, moeten zij weer fors snijden in het personeelsbestand. De R&D-afdelingen ontzien ze daarbij niet. De techneut leert hardhandig wat loopbaanbeleid betekent bij deze technologieconcerns: in tijden van economische tegenwind zetten ze ook de bijl in de R&D. Daarmee lopen hun imago‘s een stevige deuk op. Bovendien besteden ze in versneld tempo R&D-werk uit naar Azië. Ik denk echter niet dat al het onderzoekswerk naar het Verre Oosten gaat. Complexe en voor het welslagen van innovatieve producten cruciale werkzaamheden zoals coördinatie, integratie en testen zullen dicht bij huis blijven.‘

Tass België merkt dat bestaande klanten voorzichtiger zijn om contracten te verlengen of nieuwe overeenkomsten af te sluiten voor 2009. ’Maar we zien toch ook bijkomende vragen‘, zegt Geert Adriaens. ’Hierbij speelt mogelijk mee dat het Belgische landschap er een is van diversiteit aan grote en kleinere bedrijven, waarbij de kleinere vaak aan spitstechnologie werken waarvoor onze dienstverlening nog steeds onmisbaar is.‘

Verademing

Hoe lang de economische tegenwind nog aanhoudt, is ook voor de dienstverleners koffiedik kijken. Frank de Roo van Hightech Solutions denkt dat de neergang nu eerder ombuigt in groei dan de vorige keer, bij de dotcomcrisis aan het begin van deze eeuw. ’Wat zeker helpt, is het huidige snelle overheidsingrijpen.‘

Pim Grol van Fourtress sluit zich daarbij aan. ’De meeste nationale overheden zijn redelijk eenduidig met hun aanpak om de economie aan de gang te krijgen en te houden. Nederland staat er dankzij het overheidsbeleid van de afgelopen acht jaar redelijk goed voor in vergelijking met de omringende landen. We kunnen ons enige terugval veroorloven. Pijn gaat het zeker doen. Vertrouwen bij producent en consument is een bepalende factor. De dienstverleners moeten niet zeuren. Dit is nou eenmaal onderdeel van het spel dat je speelt. Belangrijk is dat je bij voorspoed vet op je botten krijgt, zodat je ook in mindere tijden kunt overwinteren.‘

Freddie Veltmaat van Centric TSolve verwacht dat de dip zeker nog twee jaar duurt. De Nederlandse overheid zou de bedrijven zolang moeten helpen met maatregelen om de innovatiemotor aan de praat te houden, vindt hij. ’Het redden van de financiële markt was en is noodzakelijk, maar de aanstaande reddingsoperatie voor de Nederlandse Innovatie BV is minstens even belangrijk. Volgens mij is onze overheid daar nog niet geheel van doordrongen. Ik wil geen onheilsprofeet zijn, maar we zullen ons met z‘n allen intensief en creatief moeten inspannen om de gevolgen voor onze innovatiekracht binnen de perken te houden en daarmee veel werkgelegenheid in het embedded-segment te behouden.‘

De overheidsbemoeienis kan ook te ver gaan, vindt Moynul Hossain van Cimsolutions. ’Op korte termijn zorgt het ingrijpen voor meer rust en stabiliteit. De regering moet echter niet doorschieten, ze moet geen enkel misbruik toelaten van het gemeenschapsgeld en de marktwerking niet om zeep helpen. Op de lange termijn is het beter voor de markt om de slecht draaiende bedrijven zonder vooruitzichten gewoon failliet te laten gaan en zodoende iedereen de kans te geven om te leren en te inspireren tot een betere prestatie.‘ Roland Poesen van Enter MBedded: ’Kwaliteit komt bovendrijven in tijden dat de economie minder draait.‘

TMC ziet de huidige neergang als een uitgelezen mogelijkheid om te bewijzen dat zijn werkondernemerschapsmodel werkt. Pim Grol van Fourtress spreekt zelfs van een ’verademing‘. ’Bij hoog- of laagconjunctuur is er voor ons weinig eer te behalen, omdat het minder op onderscheidend vermogen aankomt en eigenlijk alles stilstaat – er is genoeg personeel voorhanden of juist te weinig. De economische zeephellingen naar boven en beneden geven iedereen een eerlijke kans. Dan moet je ervoor zorgen dat je als eerste boven bent of juist minder hard naar beneden glijdt.‘