Nieke Roos
30 January 2015

Door allerlei (veiligheids)technische onvolkomenheden heeft de Phileas nooit een operationele dienst gedraaid zonder chauffeur. En dat zal er ook niet meer van komen nu de aandeelhouders de stekker uit ontwikkelaar APTS hebben getrokken.

Begin 2002 onthult toenmalig verkeersminister Netelenbos in Veldhoven de Phileas. Het idee van deze ‘tram op luchtbanden’ is dat hij geheel zelfstandig zijn routes gaat rijden. Snel en stipt, zoals Phileas Fogg in het boek van Jules Verne zijn reis om de wereld eind negentiende eeuw in exact tachtig dagen voltooit.

Op een militaire testbaan bij Eindhoven rijdt op dat moment een eerste prototype rond. De bedoeling is om halverwege 2002 proefritten te gaan maken op gedeeltes van de uiteindelijke route en in de tweede helft van 2003 een dienstregeling te rijden op het volledige traject van Eindhoven naar Meerhoven, Eindhoven Airport en het centrum van Veldhoven. Te beginnen met één lijn, maar de gedachten gaan al uit naar een heel netwerk. Ook is er concrete interesse van andere steden in binnen- en buitenland.

APTS Phileas 03

25 november jongstleden beëindigt ontwikkelaar Advanced Public Transport Systems (APTS) uit Helmond zijn activiteiten. Door allerlei (veiligheids)technische onvolkomenheden heeft de Phileas nooit een operationele dienst gedraaid zonder chauffeur, en zicht op verbetering is er niet. Een terugblik op de heilloze weg die het voertuig heeft afgelegd, met de vele beren die het daarop is tegengekomen.

Kuren

Vlak voor de millenniumwisseling vormt zich in de regio Eindhoven een plan om een automatisch geleid openbaar vervoermiddel te ontwikkelen. Een tram, maar dan met een goedkopere infrastructuur door het ontbreken van rails en bovenleidingen. Met dit doel verenigen bussenbouwers Berkhof Jonckheere en Bova (beide nu onderdeel van VDL), de Brabantse Ontwikkelingsmaatschappij (Bom) en automatiseerder Simac zich in 1998 in APTS.

 advertorial 

Free webinar ‘Modernizing your code base with C++20’

As many production tool chains now adopt C++20 features, the potential this brings is unlocked. What advantages can recent versions offer to your code base? In this webinar we’ll look at the great improvements C++ has gone through and how features like concepts and ranges can transform your code. Register for 2 February, 4PM.

Met de Phileas introduceert het Helmondse consortium vier jaar later zijn eerste product. Stadgenoot Duvedec tekent voor de prijswinnende vormgeving. De bussegmenten zijn afkomstig van Fokker Special Products uit Hoogeveen. Het Ridderkerkse Traxis (in 2000 overgenomen door Alstom) levert de aandrijving en de vermogenselektronica. Een navigatiesysteem van het Utrechtse Frog (Free Ranging on Grid), dat zich reeds heeft bewezen in autonome containerwagens op de Rotterdamse Maasvlakte, leidt het voertuig van APTS in goede banen.

De Phileas telt het aantal omwentelingen van de wielen, meet hun stuurhoek en bepaalt met gyroscopen voor alle segmenten hoe snel de draaihoek van de carrosserie verandert. Daarnaast gebruikt hij magneten in het wegdek, met bekende coördinaten, als baken. Op basis van deze inputs maakt hij een schatting van zijn positie. Deze vergelijkt hij met de voorgeprogrammeerde route, waarna hij bijstuurt als de afwijking te groot is.

Halverwege 2004, ruim later dan gepland dus, gaat de Phileas een dienst rijden tussen Eindhoven en Eindhoven Airport, en in september ook tussen Eindhoven en Veldhoven. Dat doet hij alleen nog zonder geleiding. Vanwege bezuinigingen op de oorspronkelijke begroting heeft hij namelijk niet het hele traject een vrije busbaan tot zijn beschikking maar moet hij zich ook even mengen in het reguliere verkeer, en dan stelt de Nederlandse wet een chauffeur verplicht.

Niet lang na de ingebruikname doen zich al de eerste mankementen voor. De serieel hybride aandrijving, met een lpg-installatie en elektromotoren in alle wielen behalve de voorste, begint kuren te vertonen. Problemen zijn er onder meer met de accu’s en de batterijmanagementsoftware. Ook de interactie met verkeerslichten loopt nog niet soepel. Om de mankementen te verhelpen, verdwijnt de Phileas voor een half jaar uit de dienstregeling.

Sil 4

In juni 2005 sluit APTS een contract met lokale vervoerder SMTD in de Noord-Franse stad Douai voor de levering van twaalf automatisch geleide voertuigen. Het consortium bouwt hiervoor een variant van de Phileas, met een geheel herzien hybride aandrijfsysteem. Deze Évéole, genoemd naar de Griekse god van de wind Eolus, presenteert het eind 2006. Douai heeft speciaal een vrije busbaan aangelegd naar het nabijgelegen Guesnain. Vanaf de zomer van 2008 moeten de Évéole’s hierover een eerste lijndienst gaan rijden, in 2011 een tweede en in 2020 zelfs een derde en een vierde.

Halverwege 2006 wint het Britse infrabedrijf Balfour Beatty de openbare aanbesteding voor de aanleg van een geëlektrificeerd ov-traject tussen de Midden-Italiaanse steden Pescara en Montesilvano. Als onderaannemer krijgt APTS hierbij de opdracht voor zes Phileassen, maar dan in een trolleybusvariant. Met de toezegging van Balfour Beatty dat het direct aan de slag gaat, begint de gemeente aan de bouw van de busbaan voor de Filò – een afkorting van filobus, Italiaans voor ‘trolleybus’.

Een jaar later bestelt Istanboel maar liefst vijftig voertuigen in Helmond. De Turkse metropool wil de Phileassen met chauffeur gaan inzetten op twee vrijgemaakte banen van een autoweg, om zo de reistijd van de ene naar de andere kant van de drukke stad flink te verkorten. Vanaf oktober 2007 rijden er speciaal voor Istanboel ontworpen demobussen.

In Douai gaat APTS ondertussen het traject in om de Évéole gecertificeerd te krijgen voor autonoom vervoer van passagiers. Omdat er geen specifieke veiligheidseisen bestaan voor een tram op luchtbanden, nemen de Franse autoriteiten het eisenpakket over dat geldt voor een vliegtuig op de automatische piloot, Safety Integrity Level 4 (Sil 4). Hiermee leggen ze de lat behoorlijk hoog.

De Sil 4-certificatie vereist onder meer de ontwikkeling van een nieuw geleidingssysteem, volgens een tot in de puntjes gedocumenteerd proces. Hiervoor neemt APTS consultancybedrijf Altran in de arm, dat zich met veertig ingenieurs op de klus stort. Begin 2013 moet het traject zijn afgerond en de tram klaar zijn voor operationele dienst.

APTS Phileas 01

Rechtszaken

Vanaf eind 2007 gaat het langzaam bergafwaarts. Te beginnen in Eindhoven, waar APTS er maar niet in slaagt om de Phileas probleemloos te laten rijden. Daarop gaan alle exemplaren de remise in voor een grootscheepse ombouw. De serieel hybride aandrijving wordt parallel hybride met een diesel-elektromotor die alleen de achterste as voortstuwt en ook het automatische geleidingssysteem sneuvelt. De negen die begin 2009 terugkeren in de dienstregeling, zijn niet meer dan veredelde stadsbussen.

In maart 2009 neemt Istanboel 35 van zijn vijftig voertuigen uit de roulatie. Reden: ze komen de heuvels van de Turkse metropool niet op en als het druk is aan boord sluiten de deuren slechts met de grootste moeite. Volgens APTS zijn de voertuigen te zwaarbeladen: geregeld vervoeren ze meer dan driehonderd personen, terwijl ze berekend zijn op slechts 230 man. Het bedrijf stuurt een aantal technici om de geparkeerde exemplaren geschikter te maken voor het heuvelachtige terrein en de software van de deuren minder gevoelig voor leunende passagiers.

In Douai is de certificatie veel meer werk dan gedacht. Met SMTD heeft APTS echter afgesproken dat het pas volledig betaald krijgt als de Évéole het Sil 4-stempel heeft en dus zonder chauffeur de weg op kan. Altran wenst niet zo lang te wachten op zijn geld en trekt zich in het najaar van 2012 terug, waarna het Helmondse consortium op zoek moet naar een nieuwe softwareontwikkelaar. In mei 2013 is ook het geduld van SMTD op: het stapt naar de rechter, onder meer om de drie miljoen euro terug te krijgen die het al heeft uitgekeerd.

De Évéole’s die reeds pendeldiensten uitvoeren naar Guesnain, maar dan met chauffeur, krijgen ondertussen steeds vaker panne. Hierdoor moet de ritfrequentie terug van eens in de tien minuten naar eens in het halfuur. APTS stelt dat de garantie is verlopen en weigert onderhoud uit te voeren zolang SMTD niet betaalt. Ook dat maakt het vervoerbedrijf aanhangig bij de rechtbank. In totaal spant het vier zaken aan tegen zijn leverancier.

Begin 2014 start SMTD een aanbesteding voor zestien nieuwe gelede bussen. De Évéole’s houdt het in de garage als bewijsmateriaal in de rechtszaken tegen APTS. Volgens de vervoerder zijn ze vrijwel slooprijp.

Waterloo

Op 25 november van het afgelopen jaar verklaart de rechter APTS failliet. Slecht betalende klanten en technisch-commercieel getouwtrek bij diverse projecten, met name die in Frankrijk en Italië, hebben het bedrijf uiteindelijk de das omgedaan. Omdat er geen zicht is op verbetering, hebben aandeelhouders VDL (70 procent), Simac (18 procent) en de Bom (12 procent) besloten de stekker eruit te trekken.

De curator verwacht nog wel even zoet te zijn met de afwikkeling van het bankroet, zo schrijft hij in zijn eerste verslag eind vorig jaar. Belangrijkste schuldeiser is de Rijksdienst voor Ondernemend Nederland (RVO), die nog iets hoopt terug te zien van een verleend technisch innovatiekrediet à 3,2 miljoen euro. Van de vier door Douai aangespannen rechtszaken loopt er nog een; die staat op de rol in februari. De tien medewerkers die ten tijde van het faillissement op de loonlijst stonden, vooral technici, kunnen allemaal aan de slag bij VDL Bus & Coach.

Zo vindt de Phileas zijn Waterloo terwijl de ene na de andere zelfrijdende auto opduikt op de openbare weg. De tram op luchtbanden was zijn tijd ver vooruit. Te ver.